„<\/em> (1776). <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\nPerth\u00e9es mia\u0142 dwa imiona, Herman Karol, ale u\u017cywa\u0142 tylko drugiego. Pochodzi\u0142 z osiad\u0142ej w Niemczech rodziny francuskich hugenot\u00f3w. Urodzi\u0142 si\u0119 w 1739 r. w stolicy elektoratu saskiego Dre\u017anie. Imiona otrzyma\u0142 takie, jakie mia\u0142 jego naturalny ojciec i opiekun, arystokrata kurlandzki Kayserling (Keyserlingk), kt\u00f3ry by\u0142 ambasadorem rosyjskim m.in. w Dre\u017anie, a pod koniec \u017cycia (1763-1764) w Warszawie. Karol Perth\u00e9es odebra\u0142 staranne wykszta\u0142cenie, najpierw w domu ambasadora, p\u00f3\u017aniej przez pi\u0119\u0107 lat by\u0142 kadetem szko\u0142y wojskowej w Berlinie, w kt\u00f3rym nast\u0119pnie przez trzy lata uczy\u0142 si\u0119 in\u017cynierii wojskowej.<\/p>\n\n\n\n
W 1763 r. Perth\u00e9es znajdowa\u0142 si\u0119 ju\u017c w Warszawie i otrzymywa\u0142 pieni\u0105dze (niew\u0105tpliwie za prace kartograficzne) od przysz\u0142ego kr\u00f3la Rzeczypospolitej, Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego. Odt\u0105d pracowa\u0142 dla niego przez ca\u0142e jego panowanie (1764-1795), a nawet po abdykacji a\u017c do \u015bmierci ostatniego monarchy polskiego (1798).<\/p>\n\n\n\n
Perth\u00e9es mia\u0142 tytu\u0142 kr\u00f3lewskiego geografa. W 1767 r. otrzyma\u0142 pierwsz\u0105 nominacj\u0119 oficersk\u0105 na porucznika artylerii koronnej, w roku 1770 lub 1771 by\u0142 ju\u017c kapitanem, a w ko\u0144cu 1783 zosta\u0142 mianowany pu\u0142kownikiem. W jego przypadku stopnie wojskowe by\u0142y tylko tytu\u0142ami honorowymi, ale kartografowi zale\u017ca\u0142o na presti\u017cu, kt\u00f3ry dawa\u0142y te tytu\u0142y (w przeciwie\u0144stwie do stanowiska geografa). W 1768 r. Perth\u00e9es otrzyma\u0142 polskie szlachectwo, a po kilku latach (nie wcze\u015bniej ni\u017c w 1774) sam nobilitowa\u0142 swoje nazwisko poprzedzaj\u0105c je francusk\u0105 partyku\u0142\u0105 \u201ede\u201d. Dlatego u\u017cywanie formy \u201ede Perth\u00e9es\u201d, przyj\u0119te w historiografii za p\u00f3\u017aniejszymi mapami i innymi \u017ar\u00f3d\u0142ami (lecz nie pochodz\u0105cymi od kr\u00f3la i ze \u015brodowiska dworskiego), nie ma uzasadnienia.<\/p>\n\n\n\n
Karol Perth\u00e9es opracowa\u0142 wiele map, z kt\u00f3rych tylko ma\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 zosta\u0142a wydana drukiem. W pierwszym okresie zajmowa\u0142 si\u0119 przede wszystkim kopiowaniem i przerabianiem r\u00f3\u017cnych map. Z jego w\u0142asnych opracowa\u0144 nale\u017cy tutaj wymieni\u0107 dwie ma\u0142e mapy przedstawiaj\u0105ce okolice Krakowa i Warszawy, wykonane z 1771 r., kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej zdobi\u0142y gabinet kr\u00f3lewski. Obie si\u0119 nie zachowa\u0142y, ale znana jest druga redakcja mapy okolic Warszawy. W 1780 r. Perth\u00e9es opracowa\u0142 trzy atlasy nowych granic po pierwszym rozbiorze Polski (1772). Na podstawie urz\u0119dowych map delimitacyjnych przedstawi\u0142 w skali oko\u0142o 1:43 000 granice rozbioru \u2013 z Prusami (30 sekcji), z Rosj\u0105 (43) i z Austri\u0105 (65), tworz\u0105c wraz z mapami przegl\u0105dowym 144 karty (atlas granicy pruskiej nie zachowa\u0142 si\u0119).<\/p>\n\n\n\n
W ci\u0105gu kilkudziesi\u0119ciu lat pracy dla Stanis\u0142awa Augusta Perth\u00e9es czterokrotnie rysowa\u0142 mapy generalne (czyli przegl\u0105dowe) Rzeczypospolitej z szerokim uwzgl\u0119dnieniem otaczaj\u0105cych j\u0105 pa\u0144stw. Skala prawdopodobnie wynosi\u0142a oko\u0142o 1:1 800 000. Pierwsza z tych map spali\u0142a si\u0119 w zamku warszawskim w 1767 r., nast\u0119pne (z lat 1768, 1776\/77 i 1797) tak\u017ce zagin\u0119\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
Mniejszy zasi\u0119g, ale znacznie wi\u0119ksz\u0105 szczeg\u00f3\u0142owo\u015b\u0107 ma inna mapa przegl\u0105dowa pt. \u201ePolonia secundum legitimas proiectionis stereographicae regulas [\u2026]\u201d. Uleg\u0142a ona zniszczeniu w 1944 r., lecz zachowa\u0142y si\u0119 jej fotograficzne negatywy wielko\u015bci orygina\u0142u, z kt\u00f3rych Biblioteka Narodowa wyda\u0142a reprodukcj\u0119. Na mapie Perth\u00e9es umie\u015bci\u0142 dat\u0119 1770, ale wiadomo, \u017ce zajmowa\u0142 si\u0119 tym opracowaniem jeszcze w roku nast\u0119pnym. Skala \u201ePolonii\u201d wynosi oko\u0142o 1:900 000, czyli jest dwukrotnie wi\u0119ksza od skali map generalnych. R\u0119kopis sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z 48 arkuszy. W\u015br\u00f3d materia\u0142\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych autorowi zapewne najwi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 odegra\u0142y mapy wojew\u00f3dztw Korony, kt\u00f3re sporz\u0105dzi\u0142 Franciszek Florian Czaki na zlecenie J\u00f3zefa Aleksandra Jab\u0142onowskiego, wybitnego mecenasa nauk. Przez kilka lat (od 1765 r.) mapy te znajdowa\u0142y si\u0119 w dyspozycji kr\u00f3la. Nast\u0119pnie otrzyma\u0142 je od Jab\u0142onowskiego Giovanni Battista Antonio Rizzi-Zannoni, kt\u00f3ry w Pary\u017cu opracowa\u0142 i w 1772 r. wyda\u0142 map\u0119 Rzeczypospolitej pt. \u201eCarte de la Pologne\u201d w skali oko\u0142o 1:690 000, na 25 arkuszach (tak\u017ce w formie atlasu).<\/p>\n\n\n\n
\u201ePolonia\u201d Perth\u00e9esa i mapa Zannoniego, wykonane w tym samym czasie i z wykorzystaniem tych samych \u017ar\u00f3de\u0142 kartograficznych, s\u0105 traktowane por\u00f3wnawczo. Dla niekt\u00f3rych teren\u00f3w Perth\u00e9es m\u00f3g\u0142 korzysta\u0107 z materia\u0142\u00f3w, do kt\u00f3rych nie mia\u0142 dost\u0119pu Zannoni. Nale\u017ca\u0142y do nich zdj\u0119cia topograficzne wzd\u0142u\u017c okre\u015blonych dr\u00f3g na Litwie, przeprowadzone na zlecenie kr\u00f3la przez Franciszka F. Czakiego i jego syna, a tak\u017ce oznaczenia szeroko\u015bci geograficznej niekt\u00f3rych miejscowo\u015bci, czym zajmowali si\u0119 jezuici. \u015arednie b\u0142\u0119dy okre\u015blenia wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych geograficznych na obu mapach s\u0105 najmniejsze w Ma\u0142opolsce. Pod tym wzgl\u0119dem na Mazowszu i Podlasiu, a mniej na Pomorzu i Litwie \u201ePolonia\u201d g\u00f3ruje nad \u201eCarte de la Pologne\u201d. Odwrotnie jest w Wielkopolsce i na ziemiach ruskich Korony \u2013 wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne (zw\u0142aszcza d\u0142ugo\u015b\u0107 geograficzna) s\u0105 wyra\u017anie lepsze na mapie Zannoniego. W konsekwencji Wielkopolska i Kujawy s\u0105 na mapie Perth\u00e9esa przesuni\u0119te na wsch\u00f3d i po\u0142udnie, a ziemie ruskie \u2013 ku zachodowi. W sieci osadniczej na obu mapach wyst\u0119puj\u0105 znaczne dysproporcje. Ca\u0142a niemal Korona (z wyj\u0105tkiem cz\u0119\u015bci ziem ruskich) i zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 Litwy maj\u0105 g\u0119ste osadnictwo, przy czym na \u201ePolonii\u201d jest ono nadmiernie zag\u0119szczone. Poza tymi obszarami znajduj\u0105 si\u0119 tereny prawie puste, szczeg\u00f3lnie na wschodzie i p\u00f3\u0142nocy Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego oraz w Inflantach Polskich. Granice (pa\u0144stwa i wojew\u00f3dztw) s\u0105 na mapie Perth\u00e9esa z regu\u0142y nieco lepsze ni\u017c u Zannoniego.<\/p>\n\n\n\n
Jedyn\u0105 map\u0105 przegl\u0105dow\u0105, kt\u00f3ra zosta\u0142a wydrukowana na podstawie czystorysu Perth\u00e9esa, jest niewielka \u201eCarte g\u00e9n\u00e9rale et itin\u00e9raire de Pologne\u201d. Stanowi redukcj\u0119 \u201ePolonii\u201d do skali oko\u0142o 1:5 200 000, a wyda\u0142 j\u0105 w Warszawie Micha\u0142 Gr\u00f6ll w 1773 r. (w nast\u0119pnych latach ukazywa\u0142y si\u0119 wznowienia). Wobec pozostania \u201ePolonii\u201d w r\u0119kopisie mapa Zannoniego \u2013 pomimo swych b\u0142\u0119d\u00f3w i brak\u00f3w \u2013 by\u0142a a\u017c do po\u0142owy XIX wieku najlepszym drukowanym dzie\u0142em kartograficznym, kt\u00f3re przedstawia\u0142o do\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142owo ca\u0142\u0105 Rzeczpospolit\u0105 przed rozbiorami.<\/p>\n\n\n\n
Poza kartografi\u0105 Perth\u00e9es zajmowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce entomologi\u0105 \u2013 zbiera\u0142 i opisywa\u0142 owady. Jego kolekcja, obejmuj\u0105ca oko\u0142o 2700 gatunk\u00f3w (w tym 805 motyli), uleg\u0142a zniszczeniu, ale zachowa\u0142y si\u0119 jego r\u0119kopi\u015bmienne opisy bogato ilustrowane. Wed\u0142ug Jerzego Paw\u0142owskiego, Perth\u00e9es \u201erozpocz\u0105\u0142 akcj\u0119 inwentaryzacji entomofauny naszego kraju i osi\u0105gn\u0105\u0142 w tej dziedzinie znaczny sukces\u201d (Wst\u0119pna ocena dzia\u0142alno\u015bci entomologicznej Karola Perth\u00e9esa, s. 196).<\/p>\n\n\n\n
Te\u015bciem Perth\u00e9esa by\u0142 Bernardo Bellotto zwany Canaletto, w\u0142oski malarz, kt\u00f3ry od roku 1767 do \u015bmierci w 1780 mieszka\u0142 w Warszawie i pracowa\u0142 dla Stanis\u0142awa Augusta. Pierwsz\u0105 \u017con\u0105 kr\u00f3lewskiego kartografa zosta\u0142a w ko\u0144cu 1770 r. najstarsza z trzech c\u00f3rek malarza, J\u00f3zefa Bellotto, kt\u00f3ra zmar\u0142a w 1789. P\u00f3\u017aniej wdowiec o\u017ceni\u0142 si\u0119 z jej najm\u0142odsz\u0105 siostr\u0105, Teres\u0105, ale poniewa\u017c nie uzyska\u0142 katolickiej dyspensy na \u015blub ze szwagierk\u0105, ma\u0142\u017ce\u0144stwo zosta\u0142o zawarte w 1792 r. w ko\u015bciele lutera\u0144skim w Toruniu. Z dzieci Karola i J\u00f3zefy Perth\u00e9es\u00f3w do\u017cyli wieku dojrza\u0142ego: c\u00f3rka Regina (\u017cy\u0142a jeszcze w 1845 r.) oraz dwaj synowie, Karol Edward (ur. 1782) i Karol Gustaw (ur. 1784). C\u00f3rk\u0105 z drugiego ma\u0142\u017ce\u0144stwa by\u0142a Marcella, kt\u00f3ra zosta\u0142a \u017con\u0105 Andrzeja Towia\u0144skiego (ale nie za\u0142o\u017cyciela sekty mesjanistycznej).<\/p>\n\n\n\n
Od 1798 r. Karol Perth\u00e9es mieszka\u0142 w Wilnie i tam pracowa\u0142 dla wojska rosyjskiego jako wyk\u0142adowca kartografii. W 1810 niemal ca\u0142kowicie utraci\u0142 wzrok. W 1812 r. zamieszka\u0142 w Mazuryszkach ko\u0142o Wilna, kt\u00f3re dzier\u017cawi\u0142 zi\u0119\u0107 Towia\u0144ski, i tam zmar\u0142 2 grudnia 1815 r. Pochowany zosta\u0142 na cmentarzu kalwi\u0144skim w Wilnie (gr\u00f3b ju\u017c nie istnieje).<\/p>\n\n\n\n
***<\/strong><\/p>\n\n\n\nNota bibliograficzna<\/strong><\/p>\n\n\n\n Podstawowym opracowaniem jest publikacja: Karol Perth\u00e9es (1739-1815), fizjograf Pierwszej Rzeczypospolitej. \u017bycie oraz dzia\u0142alno\u015b\u0107 kartograficzna i entomologiczna<\/em>, pod red. J. Paw\u0142owskiego, Warszawa 2003; tam\u017ce w szczeg\u00f3lno\u015bci: K. Buczek, Kartograf kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta. \u017bycie i dzie\u0142a<\/em> (przypisami opatrzy\u0142 i opracowa\u0142 do druku H. Rutkowski), s. 21-134; W. Wernerowa, Ocena \u201eankiet parafialnych\u201d jako \u017ar\u00f3d\u0142a wiedzy Karola Perth\u00e9esa o fizjografii Rzeczypospolitej przedrozbiorowej<\/em>, s. 165-192; J. Paw\u0142owski, Wst\u0119pna ocena dzia\u0142alno\u015bci entomologicznej Karola Perth\u00e9esa<\/em>, s. 193-260. Om\u00f3wienie monografii K. Buczka o Perth\u00e9esie i uzupe\u0142nienia zawiera opracowanie: H. Rutkowski, Okres Stanis\u0142awa Augusta w badaniach Karola Buczka nad kartografi\u0105 dawnej Rzeczypospolitej<\/em>, w: Karol Buczek (1902-1983), cz\u0142owiek i uczony<\/em>, pod red. D. Karczewskiego i in., Krak\u00f3w-Bydgoszcz 2004, s. 76-102. Tre\u015b\u0107 memoria\u0142u Perth\u00e9esa z 1779 r. udost\u0119pni\u0142a A. Ertman, O memoriale kr\u00f3lewskiego kartografa Karola Perth\u00e9esa<\/em>, \u201eAnalecta. Studia i Materia\u0142y z Dziej\u00f3w Nauki\u201d, R. 15, 2006, z. 1-2, s. 243-254 (poza francuskim tekstem \u017ar\u00f3d\u0142a i dobrym przek\u0142adem J. Kurkowskiego artyku\u0142 wymaga krytycznego korzystania). Wskaza\u0107 jeszcze nale\u017cy publikacj\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105: \u201eRegestr diecezj\u00f3w\u201d Franciszka Czaykowskiego czyli w\u0142a\u015bciciele ziemscy w Koronie 1783-1784<\/em>, do druku poda\u0142 S. G\u00f3rzy\u0144ski, przypisami i wst\u0119pem opatrzyli K. Ch\u0142apowski i S. G\u00f3rzy\u0144ski, Warszawa 2006.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Henryk Rutkowski Karol Perth\u00e9es (1739-1815)((Fragmenty tekstu Mapy Perth\u00e9esa w: Fundamenta historiae. Pisma wybrane, oprac. Micha\u0142 Zbieranowski, Marek S\u0142o\u0144, Instytut Historii PAN \u2013 Polskie Towarzystwo Historyczne \u2013 Towarzystwo Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Historii, Warszawa 2014. Pe\u0142en tekst zob. r\u00f3wnie\u017c tutaj.)) Perth\u00e9es mia\u0142 dwa imiona, Herman Karol, ale u\u017cywa\u0142 tylko drugiego. Pochodzi\u0142 z osiad\u0142ej w Niemczech rodziny francuskich hugenot\u00f3w. Urodzi\u0142 si\u0119 […]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":3,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[29],"class_list":["post-91","page","type-page","status-publish","hentry","tag-content-pl"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/91","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=91"}],"version-history":[{"count":16,"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/91\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1336,"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/91\/revisions\/1336"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=91"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=91"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=91"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"\"](\"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/perthees_new.jpg\")