\n\n\n\n
Pomys\u0142 opracowania tzw. \u201cmap specjalnych wojew\u00f3dztw\u201d zosta\u0142 przedstawiony kr\u00f3lowi Stanis\u0142awowi Augustowi Poniatowskiemu w 1779 roku. Celem Karola Perth\u00e9esa by\u0142o przygotowanie tych\u017ce map i p\u00f3\u017aniejsze ich wykorzystanie jako \u017ar\u00f3d\u0142a do opracowania og\u00f3lnej mapy ca\u0142ego pa\u0144stwa: dok\u0142adniejszej i bardziej szczeg\u00f3\u0142owej ni\u017c mapa Rizziego-Zannoniego (1772, 1:690 000). Metoda pracy Perth\u00e9esa, w przeciwie\u0144stwie do austriackich czy pruskich kartograf\u00f3w tego okresu, nie obejmowa\u0142a triangulacji i pomiar\u00f3w terenowych, lecz polega\u0142a na wykorzystaniu ankiet parafialnych w roli opis\u00f3w topograficznych, opracowania na ich podstawie quasi kartograficznych szkic\u00f3w, a w konsekwencji map. W zwi\u0105zku z tym mapy specjalne s\u0105 do\u015b\u0107 wiarygodne pod wzgl\u0119dem charakterystyk reprezentowanych obiekt\u00f3w. Dok\u0142adno\u015b\u0107 matematyczna jest jednak niewielka jak na t\u0119 skal\u0119 (ok. 1:225 000), a b\u0142\u0119dy po\u0142o\u017cenia mog\u0105 si\u0119ga\u0107 nawet 20-25 km. Pierwsza mapa sporz\u0105dzona przez Perth\u00e9esa obejmowa\u0142a wojew\u00f3dztwo mazowieckie (1783 r.), poniewa\u017c diecezja p\u0142ocka, kt\u00f3ra obejmowa\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 tego obszaru, posiada\u0142a ju\u017c ankiety. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce w 1798 r. powsta\u0142a druga, poprawiona wersja tej mapy, sporz\u0105dzona na podstawie bardziej szczeg\u00f3\u0142owych ankiet. Inne mapy sporz\u0105dzone w latach 1784-1804 obejmowa\u0142y ca\u0142\u0105 Koron\u0119 z wyj\u0105tkiem wojew\u00f3dztw gnie\u017anie\u0144skiego i sieradzkiego, kt\u00f3re z niewiadomych przyczyn nie zosta\u0142y opracowane. Z 12 map 5 zosta\u0142o wydrukowanych w formie miedzioryt\u00f3w w paryskiej drukarni Tardieu, 7 pozosta\u0142o w r\u0119kopisach, z kt\u00f3rych 2 zachowa\u0142y si\u0119 do dzi\u015b w postaci niezbyt czytelnych fotokopii. Lista arkuszy map specjalnych wraz z datami ich opracowania i form\u0105 materialna znajduje si\u0119 poni\u017cej:<\/p>\n\n\n\n Zakres tre\u015bci mapy jest do\u015b\u0107 typowy dla \u015brednioskalowej mapy topograficzno-przegl\u0105dowej z tamtych czas\u00f3w (por. rycina poni\u017cej). Przede wszystkim przedstawiono osady, kt\u00f3re wyr\u00f3\u017cniono wed\u0142ug trzech kryteri\u00f3w: typu (miasta, wsie, pozosta\u0142e), funkcji ko\u015bcielnej i wielko\u015bci. Je\u015bli chodzi o wsie, to wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 wsie parafialne, wsie z ko\u015bcio\u0142em \u0142aci\u0144skim, prawos\u0142awnym lub klasztorem. Pod wzgl\u0119dem wielko\u015bci s\u0105 to m.in. „wsie d\u0142ugie i du\u017ce”, „wsie”, „wsie mniejsze” lub „wsie jeszcze mniejsze” (dwie ostatnie s\u0105 przedstawione tylko na mapie wojew\u00f3dztwa podlaskiego). Odr\u0119bnie zaznaczone s\u0105 wsie holenderskie, „romunki”, czy „nowe osady”. Obiekty przemys\u0142owe to np. m\u0142yny, hamernie, karczmy i wiatraki. Osobne symbole reprezentuj\u0105 atrybuty miejscowo\u015bci, takie jak urz\u0119dy pocztowe, dzier\u017cawy czy starostwa. Sie\u0107 osadnicz\u0105 uzupe\u0142niaj\u0105 drogi, rzeki, jeziora, lasy, bagna oraz schematyczna rze\u017aba terenu przedstawiona za pomoc\u0105 kreskowania. W efekcie prac w legendzie mapy uwzgl\u0119dniono wszystkie 9 punkt\u00f3w z ankiet parafialnych.<\/p>\n\n\n\n Fragment mapy wojew\u00f3dztw lubelskiego: okolice Zemborzyc (niedaleko Lublina).<\/p>\n\n\n\n Najwa\u017cniejsze literatura:<\/p>\n\n\n\n Alexandrowicz S., \u201eMappa szczegulna woiew\u00f3dztwa podlaskiego” Karola de Perthees z 1795 r. Uwagi wst\u0119pne<\/em>, \u201eStudia Podlaskie\u201c (1), 1990, s. 91\u201397.<\/p>\n\n\n\n Buczek K., Kartograf kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta. \u017bycie i dzie\u0142a<\/em>, w: Karol Perth\u00e9es (1739-1815). Kartograf pierwszej Rzeczpospolitej i entomolog<\/em>, red. J. Paw\u0142owski, Warszawa 2003, s. 21\u2013134.<\/p>\n\n\n\n Ertman A., R\u0119kopi\u015bmienna mapa Wojew\u00f3dztwa Podlaskiego Karola Pertheesa z r. 1795. Jej \u017ar\u00f3d\u0142a, metoda opracowania i znaczenie dla bada\u0144 historycznych<\/em>, \u201eAnalecta\u201c 1-2 (15), 2007, s. 129\u2013137.<\/p>\n\n\n\n Ertman A., Dwie r\u0119kopi\u015bmienne mapy Karola Perth\u00e9esa w zbiorach Rosyjskiej Akademii Nauk w Petersburgu<\/em>, \u201ePolski Przegl\u0105d Kartograficzny\u201c 2 (44), 2012, s. 141\u2013147.<\/p>\n\n\n\n Rutkowski H., Mapy Perth\u00e9esa<\/em>, w: Fundamenta Historiae<\/em>, red. M. S\u0142o\u0144, M. Zbieranowski, Warszawa 2016, s. 269\u2013282.<\/p>\n\n\n\n Szady B., Mapa wojew\u00f3dztwa lubelskiego Karola Perth\u00e9esa z 1786 roku jako \u017ar\u00f3d\u0142o kartograficzne i historyczne<\/em>, w: Biblioteka Polskiego Przegl\u0105du Kartograficznego<\/em>, red. B. Konopska, J. Ostrowski, J. Pas\u0142awski, P.E. Weszpi\u0144ski, Warszawa 2012, s. 26\u201335 (t. 3).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Tomasz Panecki Pomys\u0142 opracowania tzw. \u201cmap specjalnych wojew\u00f3dztw\u201d zosta\u0142 przedstawiony kr\u00f3lowi Stanis\u0142awowi Augustowi Poniatowskiemu w 1779 roku. Celem Karola Perth\u00e9esa by\u0142o przygotowanie tych\u017ce map i p\u00f3\u017aniejsze ich wykorzystanie jako \u017ar\u00f3d\u0142a do opracowania og\u00f3lnej mapy ca\u0142ego pa\u0144stwa: dok\u0142adniejszej i bardziej szczeg\u00f3\u0142owej ni\u017c mapa Rizziego-Zannoniego (1772, 1:690 000). Metoda pracy Perth\u00e9esa, w przeciwie\u0144stwie do austriackich czy pruskich […]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"class_list":["post-982","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/982","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=982"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/982\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1248,"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/982\/revisions\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=982"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=982"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/perthees.ihpan.edu.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=982"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}LP<\/td> wojew\u00f3dztwo<\/td> data opracowania<\/td> forma materialna<\/td><\/tr> 1<\/td> Mazowsze (pierwsza redakcja)<\/td> 1783<\/td> r\u0119kopis (fotokopia)<\/td><\/tr> 2<\/td> P\u0142ock i ziemia dobrzy\u0144ska<\/td> 1784<\/td> miedzioryt<\/td><\/tr> 3<\/td> Brze\u015b\u0107 i Inowroc\u0142aw<\/td> 1785<\/td> manuscript<\/td><\/tr> 4<\/td> Lublin<\/td> 1786<\/td> miedzioryt<\/td><\/tr> 5<\/td> Krak\u00f3w i Ksi\u0119stwo Siewierskie<\/td> 1787<\/td> r\u0119kopis; miedzioryt<\/td><\/tr> 6<\/td> Sandomierz<\/td> 1788-1791<\/td> r\u0119kopis; miedzioryt<\/td><\/tr> 7<\/td> Rawa<\/td> 1792<\/td> miedzioryt<\/td><\/tr> 8<\/td> \u0141\u0119czyca<\/td> 1793<\/td> r\u0119kopis<\/td><\/tr> 9<\/td> Podlasie<\/td> 1795<\/td> r\u0119kopis<\/td><\/tr> 10<\/td> Mazowsze (druga redakcja)<\/td> 1789-1791<\/td> r\u0119kopis<\/td><\/tr> 11<\/td> Kalisz<\/td> po 1798<\/td> r\u0119kopis<\/td><\/tr> 12<\/td> Pozna\u0144<\/td> 1804<\/td> r\u0119kopis (fotokopia)<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n ![\"\"\/](\"https:\/\/lh4.googleusercontent.com\/YPEgVzCQteYXnub92IbY6hALTQ-wn0hKRCWQV_lI1GNgKinMRXesWl9b75wCMcYQxbzj87-OiMtNH-mZTe2_OH4mqVTucMtLH15LMaMm78-GIUfwhq0JDGy_JNeY-o7bHo4RufbB\")